Monumentaal schilderwerk: waarom een dichte laag een oude gevel beschadigt

Leiden, Den Haag en de oude dorpskernen tussen Voorschoten en Zoeterwoude staan vol panden die op een andere manier gebouwd zijn dan alles van na de oorlog: massieve muren zonder spouw, houten kozijnen in kalkmortel gezet, en een bouwfysica die draait om verdamping in plaats van om afsluiting.

Het bouwfysische verschil in een alinea

Een moderne gevel houdt vocht buiten met een spouw, een waterkering en een dampremmende laag. Een oude gevel doet het omgekeerde: hij neemt vocht op en geeft het weer af. Zolang dat evenwicht in stand blijft, blijft de constructie gezond. Sluit u de buitenzijde af met een dichte coating of een dik verfpakket, dan blijft de opname bestaan via naden, kieren en optrekkend vocht, maar de afgifte stopt. Het vocht zoekt dan de weg naar binnen. Vochtplekken op een binnenmuur die pas ontstonden na de laatste gevelbehandeling zijn daar het klassieke bewijs van.

Lijnolieverf, en waarom die terugkomt

Lijnolieverf trekt in het hout in plaats van er een vel op te vormen. Ze verweert van buitenaf: de laag wordt dunner en matter, maar laat niet in schollen los. Het onderhoud bestaat daardoor uit reinigen, licht schuren en een nieuwe dunne laag, in plaats van uit afbranden. Over een periode van dertig jaar is dat vaak goedkoper dan een modern systeem, ook al is de eerste behandeling arbeidsintensiever.

De nadelen zijn reeel en horen genoemd te worden. De droogtijd tussen twee lagen is lang, in een koele periode makkelijk enkele dagen. De lagen moeten dun, want te dik aangebracht droogt lijnolieverf slecht door. En het is niet zomaar te combineren met een bestaand modern verfpakket: wie overstapt, moet in de regel eerst het oude systeem verwijderen. Die overstap is een bewuste keuze die op de offerte hoort te staan met de kosten die erbij horen.

Kleur op een historisch pand

De kleurstelling van oude panden was zelden vrij. In veel Hollandse steden werd gewerkt met een beperkt aantal kleuren die per periode en per stad verschilden: donkergroen en gebroken wit op raamhout, ossenbloedrood op deuren, en een lichte tint op het lijstwerk om diepte te maken. Bij een monument is het gebruikelijk om de oorspronkelijke kleurlagen te laten onderzoeken voordat er een keuze wordt gemaakt. Dat gebeurt met een kleurtrapje: op een verborgen plek worden de lagen laag voor laag afgeschraapt tot op het hout, waarna de historische kleuren zichtbaar worden.

Vergunning en regels

Voor gewoon onderhoud aan een monument, waarbij kleur, materiaal en detaillering ongewijzigd blijven, is doorgaans geen omgevingsvergunning nodig. Zodra er iets verandert aan het beeld van de buitenzijde, bijvoorbeeld een andere kleur, een ander verfsysteem of het vervangen van een profiel, kan dat wel vergunningplichtig zijn. Bij een rijksmonument loopt dat via de gemeente, die daarvoor advies inwint. Bij een gemeentelijk monument of een pand in een beschermd stads- of dorpsgezicht gelden gemeentelijke regels die per gemeente verschillen.

Boerderijen en agrarisch erfgoed

In het polderland rond Stompwijk en Zoeterwoude staan boerderijen met grote oppervlakken houtwerk: luiken, deeldeuren, windveren en houten gevelbekleding. Dat werk verschilt van stadswerk. De oppervlakken zijn groot, de belasting door wind en slagregen is hoog, en de esthetische eis ligt lager dan bij een grachtenpand. Een dekkende beits is daar vaak verstandiger dan een lakverf: minder glans, minder bladdering, en bij onderhoud eenvoudig over te schilderen.

De luiken zijn het onderdeel dat de meeste aandacht vraagt. Ze staan aan twee zijden bloot, ze bewegen, en de kopse kanten zuigen water op. Luiken die van het pand worden gehaald en in de werkplaats worden behandeld gaan aanzienlijk langer mee dan luiken die ter plaatse worden overgeschilderd, omdat de kopse kanten dan werkelijk bereikbaar zijn.